دانشمندان علم اخلاق، حکیمان وعارفان به آفات زبان توجه ویژه داشته اند. آنان در کتاب های اخلاقی و عرفانی همواره خطر زبان را گوشزد کرده اند. توصیه همه آن ها به ویژه برای مبتدیان راه معرفت و کمال، سنجیده سخن گفتن، کم گویی و سرانجام خاموشی است.در مثنوی شریف به جنبه های اخلاقی خاموشی توجه شده است که ما آن را خاموشی عابدانه و خاموشی عاقلانه نام نهاده ایم. در این بخش که فصل مشترک اخلاق و عرفان است این مطالب مورد بحث قرار گرفته: راست گویی، حق گویی، از روی ادب سخن گفتن، با تامل و تانی سخن گفتن، کم گویی، سکوت در برابر ابلهان، خاموشی در برابر مردان خدا و خاموشی از افشای راز.مولوی به فراتر از این دو نوع خاموشی نیز نظر داشته است که ما آن را خاموشی عارفانه خوانده ایم. در بحث خاموشی عارفانه این موضوعات از مثنوی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است: خاموشی سالک در حضور پیر، خاموشی در مقام حیرت، خاموشی در مقام عشق، خاموشی در مقام غیرت، خاموشی در مقام اسرار الهی، و خاموشی از شکایت در برابر قضا و قدر الهی.

سلیمان سومین پادشاه قدرتمند بنی اسراییل، پیامبری است که خداوند به او زبان مرغان را آموخته، باد را مسخرش گردانیده و دیوان را مطیع او نموده است. مولوی با عنایت به جایگاه سلیمان در سلطنت و نبوت، با بیان داستان او در مثنوی، به تفسیر عرفانی از سرگذشت او در قرآن می پردازد. آنچه بیش از هر چیز برداستان سلیمان سایه افکنده است، سیمای اساطیری شخصیت اوست که با عناصری چون مور، دیو، هدهد، باد، خاتم و ... گره خورده است.

زمینه و هدف: برخی از آیات قرآن کریم بواسطۀ محتوا و پیام خاص و عمیق خود، بازتاب بیشتری نسبت به سایر آیات در آثار نویسندگان، شعرا و مفسرین بر جای داشته اند. آیۀ شریفۀ 72 سورۀ احزاب از جمله آیاتی است که در مراد و معنای آن اختلافات زیادی بین مفسران و قرآن کریم و عارفان وجود دارد. لذا با توجه به تأثیر وسیع این آیه در کتب تفسیری و عرفانی، به بررسی نظرات و مستندات چهار تن از مفسران و عرفا در باب معنای امانت و چگونگی حمل آن بر عالم و علت ابای مخلوقات از پذیرش آن و چگونگی پذیرش انسان پرداخته و در آخر علت وصف انسان به ظلم و جهل مورد بررسی قرار گرفته است. روش مطالعه: در مقالۀ حاضر از روش توصیفی-تحلیلی و مطالعۀ منابع کتابخانه ای صورت گرفته است. در ابتدا آثار و منابع مرتبط با موضوع بدقت مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته اند، سپس دربارۀ آیۀ موردنظر و دیدگاه چهار تن از مفسران و عارفان مورد بررسی قرار گرفته است. یافته ها: از نظر مفسرین و عرفای موردمطالعه، انسان تنها موجودی است که صلاحیت و شأنیت حمل امانت را دارد، و این پذیرش از سوی انسان با اختیار و اراده همراه بوده است. کتب تفسیری موردمطالعه امانت را به امور گوناگونی تعبیر میکنند، اما کتب عرفانی موردمطالعه، امانت را تعبیر به » عشق و معرفت» نموده اند و محبت را حاصل معرفت الهی میدانند. نتیجه گیری: مفسران موردمطالعه انسان را به سبب برداشتن امانت، ظلوم و جهول میدانند و ملامت مینمایند، اما عارفان موردنظر به علت تمجید خداوند از محبوب خود و ایجاد رابطۀ عاشقانۀ دوسویه، این دو واژه را واژگانی مثبت و عامل مدح انسان میدانند نه ذم او.

این مقاله با تکیه بر اصول نقد اخلاقی - که از شاخه های نقد محتوایی است - تنظیم و تدوین شده و پس از  تعاریفی مفهوم شناختی از مقوله اخلاق، مصادیق و مظاهر آن - که به منزله شاخه های روییده بر تنه درخت تلقی شده اند - از شش دفتر مثنوی کشف و استخراج و بر اساس طبقه بندی مفهومی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته اند.مفاهیم محوری مورد بحث در این مقاله را می توان به شرح زیر فهرست بندی کرد:1- مفاهیم ایجایی (اخلاق ایجایی)، که خود به دو بخش قابل تقسیم است:1-1 اخلاق فردی، شامل مفاهیمی از قبیل: خودباوری، وسعت نظر و اخلاص عمل2-1 اخلاق اجتماعی شامل مفاهیمی چون: اغتنام دوستی و قاطعیت و تحذیر2- مفاهیم سلبی یا اجتنابی (اخلاق اجتنابی) مانند: اجتناب از اعمال نسنجیده و اجتناب از عیب جویی و عیب گویی3- فلسفه اخلاق: در این بخش به نمونه هایی ازادبیات مثنوی - که رنگ و لهجه مکاتب فلسفی داشته و قابل انطباق با اخلاق مکتب کلبی است - اشارت شده است.

مولوی (604-672 ق) عارف و شاعر بی نظیر ادبیات عرفانی فارسی که معرفت، تجربه و آفرینندگی را یک جا جمع کرده است و در عصر خود و پس از مرگش جدی گرفته شده آثاری به یادگار گذاشت که گرد کهنگی به خود ندیده اند و همچنان محل رجوع و بحث و تامل اند. این دفتر حیات بخش مشحون از تعالیم و نظریات است.مولوی عارف و شاعر انسان است از این رو درد و رنج بشری را خوب می فهمد و البته راه حل های مفید و رهایی بخشی ارائه می کند. تنهایی که از بحران های انسان معاصر است در مثنوی او بازتاب قابل توجهی یافته است. این که آدمی تصور کند که در دنیا نه کسی در اندیشه اوست، نه در دلی جایی دارد و نه کسی می خواهد به او کمکی کند و یا از مشکلاتش بکاهد در یک کلام تنهایی را فراهم می آورد. اما مولوی ذاتا انسان را تنها نمی داند در عین این که بر نیاز ذاتی انسان به همراه (درونی بیرونی) صحه می گذارد. از این جهت درصدد بر می آید تا رنج تنهایی را مورد توجه قرار دهد و برای درمان آن نسخه ای بپیچد. نویسنده در این مقاله کوشیده است تنهایی در مثنوی را با عنایت به مفاهیمی چون معنا، مبانی، علل، انواع و راه های رهایی بکاود و طبقه بندی و تحلیل کند.

انسان از لحظه شناخت خود و جهان، خواسته بداند از کجا آمده و به کجا می رود اندیشه گذر ازین جهان همچون گردش روز و شب و تغییر فصول، بر دل و جانش سایه سیاهی افکنده که نه راه قرار در آن را داشته و نه راه فرار از آن را. در نگاه شعرای عارف، زندگی جاوید یعنی تحول و تکامل انسان از خاک تا افلاک. به همین خاطر سنایی غزنوی و بعد از او مولوی عاشقانه به توصیف سرای جاوید پرداخته و قیامت را لقا الهی و بهشت را زمان وصال با یار دانسته اند و دوزخ را لحظه فراق از یار.

مثنوی معنوی به عنوان دریایی از معانی عرفانی و اخلاقی، از جمله آثاری است که واژگان آن معانی گوناگون دارد. در این پژوهش که رویکردی توصیفی تحلیلی دارد و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای صورت گرفته، معانی باد در مثنوی بررسی شده است. دستاورد پژوهش نشان می دهد که باد در مثنوی، چون بسیاری از واژه ها، کارکردهای معنایی مختلف دارد و سخت جلوه گری می کند. باد در مثنوی 303 بار به کار رفته که بیشترین و کمترین بسامد آن به ترتیب در دفترهای ششم (68 بار) و پنجم (24 بار) است. وجود 60 کارکرد معنایی گوناگون باد در مثنوی، نشانگر توجه ویژه مولانا به این عنصر طبیعت و استفاده فراوان از آن برای طرح و تفهیم مباحث و مفاهیم عرفانی و اخلاقی متعدد است. پاره ای از معانی باد در مثنوی، پیش از مولانا نیز رایج بوده؛ و پاره ای دیگر حاصل خلاقیت اوست. باد در معنی رایج و معمول خود، باد در معنی فعل دعایی، باد در معنی غرور و خودبینی، باد در معنی نیستی و فنا، باد مطیع حضرت سلیمان (ع)، باد مطیع و تسبیح گوی خدا، باد در معنی محرک و خالق، باد در معنی نفس و. . . از پرتکرارترین کارکردهای معنایی باد در مثنوی است.

مضمون اصلی همه آثار مولانا عشق است. عشق جوهر اصلی و کلید دیوان شمس، مثنوی معنوی و تنها سرچشمه نور، معرفت و شناخت است. مولانا که در تمام زندگی اش در جستجوی یکی شدن با خداوند بوده، عشق را تنها راه رستگاری می داند. اگر در طی قرن های متمادی،عقل و تفکر مدعی کشف اسرار جهان بوده اند، مولانا اصل وجود را در عشق می یابد. از این روست که فقط در دیوان شمس می توان در حدود پنج هزار بیت را یافت که در مورد عشق، این ((اصطرلاب اسرار خدایی)) که با هیچ چیزی مگر با خود عشق نمی توان آن را تعریف کرد سخن به میان می آورد.از نظر مولانا عقل پس از عشق در جهان ظاهر می شود. از آنجایی که عقل محدود است، در مرگ چیزی به جز پوچی نمی یابد ولی عشق در مرگ یکی شدن با معشوق، با خداوند، را می بیند. با این همه مولانا اشکال عقل را نفی نمی کند. جایگاه عقل و به خصوص عشق در آثار مولانا کجاست؟ برای پاسخ به این پرسش، این مقاله پژوهشی است در افکار مولانا از ورای دریای ابیات این شاعر بزرگ عرفانی.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.